Jak rozpoznać anemię

Zmęczenie po wejściu po schodach, bladość, która pojawia się stopniowo i trudno ją dostrzec na co dzień, kołatanie serca bez wyraźnego powodu — anemia objawy potrafi maskować tak skutecznie, że wiele osób latami przypisuje je przepracowaniu lub stresowi. Niedokrwistość to jeden z najczęstszych problemów zdrowotnych na świecie, dotykający szacunkowo co czwartą osobę, a w Polsce szczególnie często kobiety w wieku rozrodczym i osoby starsze. Rozpoznanie jej we właściwym czasie pozwala uniknąć poważnych powikłań ze strony serca i układu nerwowego.

Objawy anemii, które łatwo przeoczyć na początku

Niedokrwistość nie zawsze zaczyna się dramatycznie. Organizm kompensuje niedobory przez długi czas, przesuwając krew ku najważniejszym narządom i wycofując ją z obwodu. Dlatego pierwsze sygnały są subtelne i łatwo przypisać je czemuś innemu.

Przewlekłe zmęczenie to objaw, który pojawia się najwcześniej i jest najbardziej lekceważony. Chodzi o zmęczenie nieproporcjonalne do wysiłku — wstawanie rano z uczuciem wyczerpania mimo ośmiu godzin snu, trudność z koncentracją w środku dnia. Mózg jako organ szczególnie wrażliwy na niedobór tlenu daje o sobie znać szybciej niż mięśnie.

Bladość skóry i błon śluzowych to kolejny wczesny sygnał. Lekarz ocenia ją, oglądając wewnętrzną stronę dolnej powieki — u zdrowej osoby jest intensywnie różowa, przy niedokrwistości przyjmuje kolor bladoróżowy lub prawie biały. Podobna zmiana zachodzi na paznokciach, które mogą stać się łamliwe i wklęsłe (tzw. koilonychia), oraz na języku, który traci brodawki i wygładza się.

Objawy anemii dotyczące układu krążenia i oddechu

Serce przy niedokrwistości pracuje szybciej, próbując skompensować zmniejszoną zdolność przenoszenia tlenu przez krew. Efektem jest kołatanie serca odczuwane jako nieprzyjemne bicie lub „trzepotanie” w klatce piersiowej, szczególnie podczas wysiłku lub po nagłej zmianie pozycji z leżącej na stojącą. Przy głębokiej anemii pojawia się szmer systoliczny słyszalny przez lekarza przez stetoskop.

Duszność wysiłkowa to objaw, który narasta wraz z pogłębianiem się niedoboru. Na początku pojawia się tylko przy intensywnym wysiłku, z czasem — przy wchodzeniu po schodach, potem nawet przy spokojnym spacerze. Jeśli wcześniej bez problemu pokonywano trzy piętra, a teraz trzeba się zatrzymać na pierwszym — to sygnał, który bezwzględnie wymaga konsultacji lekarskiej.

Mniej oczywiste objawy niedokrwistości z niedoboru żelaza

Niedokrwistość z niedoboru żelaza bywa rozpoznawana przez objawy, które z pozoru nie mają związku z krwią. Pica — przymus zjadania substancji niejadalnych, takich jak lód, skrobia, glina czy kreda — pojawia się u części chorych i stanowi jeden z bardziej specyficznych sygnałów. Zespół niespokojnych nóg, czyli nieprzyjemne uczucie mrowienia i przymus poruszania kończynami dolnymi w spoczynku i w nocy, również często współwystępuje z niedoborem żelaza.

Wypadanie włosów przekraczające normę (norma to 50-100 włosów dziennie), pieczenie języka, suchość kącików ust i zajady to objawy, które dermatolog nierzadko kieruje do internisty właśnie po wykluczeniu miejscowych przyczyn skórnych.

Ferrytyna i inne parametry krwi — jak je interpretować

Samo rozpoznanie anemii wymaga badania krwi. Morfologia krwi z rozmazem to punkt wyjścia, ale przy podejrzeniu niedokrwistości z niedoboru żelaza niezbędna jest ferrytyna — białko magazynujące żelazo w tkankach. To właśnie ferrytyna spada jako pierwsza, zanim hemoglobina zdąży zejść poniżej normy. Dlatego osoba może czuć się zmęczona i mieć wszystkie objawy niedoboru, a morfologia może jeszcze wyglądać prawidłowo.

Normy ferrytyny różnią się między laboratoriami, ale orientacyjnie:

• Ferrytyna poniżej 12-15 µg/l oznacza wyczerpanie magazynów żelaza
• Ferrytyna 15-30 µg/l to tzw. strefa szara — niby w normie, ale magazyny są bardzo skromne i przy zwiększonym zapotrzebowaniu szybko się wyczerpią
• Ferrytyna powyżej 30 µg/l u kobiet i powyżej 40 µg/l u mężczyzn jest uznawana za poziom zapewniający wystarczające rezerwy

Hemoglobina spada poniżej normy (dla kobiet zazwyczaj <12 g/dl, dla mężczyzn <13,5 g/dl) dopiero w zaawansowanym niedoborze. Warto też zwrócić uwagę na MCV — średnią objętość krwinki czerwonej. Przy anemii z niedoboru żelaza MCV jest obniżone (krwinki małe i blade), przy anemii z niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego — podwyższone (krwinki duże).

Żelazo w surowicy samo w sobie jest parametrem mało przydatnym, bo podlega dużym wahaniom dobowym i zmienia się po każdym posiłku. Znacznie bardziej informatywna jest TIBC (całkowita zdolność wiązania żelaza) i nasycenie transferyny — przy niedoborze żelaza TIBC rośnie, a nasycenie spada poniżej 20%.

Żelazo w diecie a ryzyko niedokrwistości

Niedobór żelaza to najczęstsza przyczyna anemii na świecie, a dieta odgrywa w tym podstawową rolę. Żelazo hemowe — pochodzące z produktów zwierzęcych: czerwonego mięsa, wątróbki, drobiu i ryb — wchłania się w jelicie w 15-35%. Żelazo niehemowe z roślin wchłania się zaledwie w 2-20%, zależnie od warunków.

Absorpcję żelaza zwiększa witamina C spożywana razem z posiłkiem — szklanka soku pomarańczowego do żelazistej sałatki może podwoić przyswajalność. Zmniejszają ją natomiast: herbata i kawa pita podczas posiłku lub zaraz po nim (taniny tworzą nierozpuszczalne kompleksy z żelazem), produkty bogate w wapń oraz fityniany zawarte w zbożach pełnoziarnistych i nasionach roślin strączkowych.

Grupy szczególnie narażone na niedobory żelaza w diecie:

• Kobiety z obfitymi miesiączkami, które tracą miesięcznie znacznie więcej żelaza niż mężczyźni
• Kobiety w ciąży, gdzie zapotrzebowanie rośnie do 27 mg dziennie (norma dla nieciężarnych kobiet to 18 mg)
• Wegetarianie i weganie, którzy spożywają wyłącznie żelazo niehemowe o niższej biodostępności
• Osoby z chorobami zapalnymi jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego), u których śluzówka jelita słabiej wchłania składniki odżywcze
• Aktywni sportowcy, szczególnie biegacze długodystansowi, u których dochodzi do hemolizy wysiłkowej

Samo zwiększenie żelaza w diecie przy rozpoznanej niedokrwistości zwykle nie wystarczy do uzupełnienia niedoborów w rozsądnym czasie — suplementacja pod nadzorem lekarza pozwala uzupełnić ferrytynę w 3-6 miesięcy, dieta sama w sobie zajmuje wielokrotnie dłużej.

Kiedy anemia wymaga pilnej diagnostyki i leczenia

Nie każda niedokrwistość pochodzi z niedoboru żelaza. Rozróżnienie przyczyny ma decydujące znaczenie dla leczenia — suplementacja żelaza przy anemii z niedoboru B12 nie tylko nie pomoże, ale może ukryć objawy neurologiczne i opóźnić właściwe leczenie.

Anemię hemolityczną, w której krwinki rozpadają się szybciej niż szpik jest w stanie je produkować, rozpoznaje się między innymi po żółtaczce i ciemnym moczu. Anemia aplastyczna wynika z uszkodzenia szpiku i objawia się jednocześnie niskim poziomem wszystkich elementów morfotycznych — krwinek czerwonych, białych i płytek krwi. Każda z tych postaci wymaga specjalistycznej diagnostyki hematologicznej.

Bezwzględnie skonsultuj się z lekarzem, gdy:

• Morfologia wykazuje hemoglobinę poniżej 10 g/dl — to granica, przy której organizm przestaje kompensować niedobór i objawy gwałtownie nasilają się
• Anemii towarzyszy krew w stolcu, moczu lub niewyjaśniona utrata masy ciała — to sygnały mogące wskazywać na ukryte krwawienie lub chorobę nowotworową
• Objawy pojawiły się nagle, a nie narastały stopniowo — ostra niedokrwistość może wymagać leczenia szpitalnego
• Suplementacja żelaza przez 3 miesiące nie poprawia wyników badań — może to oznaczać zaburzenia wchłaniania lub błędne rozpoznanie

Diagnostyka anemii u osób po 50. roku życia zawsze powinna obejmować wykluczenie krwawienia z przewodu pokarmowego, nawet przy braku dolegliwości gastrycznych. Wrzody żołądka i polipowatość jelita grubego mogą przez długi czas dawać wyłącznie anemię jako jedyny widoczny objaw.

Rozpoznanie niedokrwistości to dopiero początek — prawdziwym zadaniem jest ustalenie jej przyczyny i wyeliminowanie jej u źródła. Uzupełnienie ferrytyny bez znalezienia przyczyny niedoboru oznacza, że za kilka miesięcy wrócimy do punktu wyjścia.

Redakcja

Za Foto5 stoi redakcja, która dostarcza konkretne porady i inspiracje z różnych obszarów życia – od nowoczesnych technologii po dom, ogród, zdrowie i finanse. Nasze artykuły pomagają podejmować lepsze decyzje na co dzień.