Najgorsze momenty w historii polskiej giełdy

Historia GPW to nie tylko rekordy indeksów i fortuny zbite na parkiecie — to również brutalny zapis kryzysów, które zmiotły oszczędności tysięcy inwestorów. Giełda Papierów Wartościowych w Warszawie działa od 1991 roku i przez ponad trzy dekady zaliczyła kilka krachów, które na zawsze zmieniły sposób myślenia Polaków o rynku akcji. Każda z tych bess niosła inne przyczyny, inne ofiary i inne lekcje.

Gorączka lat 90. i pierwszy wielki krach na GPW

Polska giełda ruszyła 16 kwietnia 1991 roku przy entuzjazmie, który trudno sobie dzisiaj wyobrazić. Na pierwszej sesji notowano zaledwie pięć spółek, a WIG startował z poziomu 1000 punktów. Jednak prawdziwe szaleństwo zaczęło się dwa lata później.

W 1993 roku rynek akcji wszedł w fazę euforii, która nie miała racjonalnego uzasadnienia. WIG wzrósł o ponad 1000% w ciągu kilku miesięcy — liczba, którą trudno czytać bez podwójnego sprawdzenia. Inwestorzy masowo wyprzedawali depozyty i kupowali akcje firm, o których działalności mieli mgliste pojęcie. Kolejki do biur maklerskich ciągnęły się przed świtem.

Pęknięcie bańki i prawdziwe oblicze rynku

Szczyt wypadł w marcu 1994 roku, a to co nastąpiło potem, do dziś pozostaje najbardziej dramatycznym obsunięciem procentowym w historii GPW. WIG stracił w ciągu kilkunastu miesięcy ponad 70% wartości. Spółki, które wyceniano na podstawie plotek i hurraoptymizmu, wróciły do poziomów odzwierciedlających realną wartość aktywów — często znacznie niżej.

Skala strat była tym dotkliwsza, że wielu Polaków po raz pierwszy w życiu zetknęło się z inwestowaniem. Nie rozumieli, że ceny akcji mogą spaść o połowę lub więcej bez żadnego ostrzeżenia. Ci, którzy kupili przy szczycie i sprzedali w panice przy dołku, stracili oszczędności kilku lat. Lekcja była kosztowna: wysoki zysk w krótkim czasie zawsze idzie w parze z proporcjonalnym ryzykiem.

Kryzys rosyjski 1998 roku i efekt domina na polskim rynku

Cztery lata po pierwszej bessie GPW zanotowała kolejny poważny krach — tym razem z przyczyn, które zaczęły się tysiące kilometrów od Warszawy. W sierpniu 1998 roku Rosja ogłosiła niewypłacalność i dewaluację rubla. Na globalnych rynkach wybuchła panika.

Polska gospodarka była wówczas silnie powiązana z rosyjską — eksport na wschód stanowił znaczący odsetek obrotów wielu polskich firm. Gdy Rosja przestała płacić za towary, realne straty zaczęły przenikać do bilansów spółek giełdowych. WIG spadł od szczytu 1998 roku o około 50% do początku 1999 roku.

Bessa rosyjska okazała się bolesną demonstracją ryzyka geopolitycznego. Inwestorzy zrozumieli, że polska giełda funkcjonuje w połączonym naczyniu z rynkami wschodnimi i zachodnimi równocześnie. Kryzys daleko od granic może z dnia na dzień zmienić wyceny spółek niemających żadnych bezpośrednich powiązań z epicentrum.

Jakie spółki ucierpiały najbardziej w 1998 roku

Największe straty poniosły firmy eksportujące na rynki wschodnie — producenci żywności, stali, materiałów budowlanych. Część z nich notowała wtedy ponad 60% spadki kursów. Banki, które miały ekspozycję na rosyjskie instrumenty finansowe, przez długie miesiące zmagały się z odpisami wpływającymi na wyniki kwartalne.

Warto odnotować, że po kryzysie rosyjskim GPW stosunkowo szybko się odbudowała. WIG wrócił do rekordów już w 1999 roku, napędzany globalnym boomem technologicznym i pierwszą falą entuzjazmu wokół internetu. To z kolei przygotowało grunt pod kolejną katastrofę.

Pęknięcie bańki dot-com i bessa 2000-2003

Krachy giełdowe mają swoją logikę: po euforii przychodzi korekta, a po korekcie często kolejny, dłuższy spadek. Bańka internetowa dotknęła GPW z pewnym opóźnieniem względem Wall Street — w Polsce szczyt indeksów wypadł wiosną 2000 roku, gdy na Nasdaq pęknięcie było już w toku.

WIG stracił od marca 2000 do końca 2002 roku około 60% wartości. To trwała trzyletnia bessa — najdłuższy nieprzerwany rynek niedźwiedzia w historii polskiej giełdy. Inwestorzy, którzy po odbiciach dokupywali akcje licząc na powrót trendu wzrostowego, za każdym razem trafiali na kolejną falę spadków.

Specyfika tej bessy polegała na tym, że uderzyła w spółki technologiczne i telekomunikacyjne ze szczególną brutalnością. Akcje firm telekomunikacyjnych, które rok wcześniej dawały astronomiczne stopy zwrotu, traciły po 80-90%. Na GPW nie było wówczas wielu czystych spółek technologicznych, ale przecena przeniosła się na cały rynek przez kanały kredytowe i psychologiczne — inwestorzy instytucjonalni sprzedawali wszystko, żeby pokryć straty z portfeli technologicznych.

Bessa 2000-2003 utrwaliła przekonanie, że horyzonty inwestycyjne na giełdzie muszą być długie. Ci, którzy kupili w okolicach dołka z końca 2002 roku, mogli przez kolejne pięć lat obserwować jeden z najlepszych rynków byka w historii GPW.

Globalny kryzys finansowy 2007-2009 i najgłębsza bessa na GPW

Żaden wcześniejszy krach nie przygotował polskich inwestorów na to, co wydarzyło się w latach 2007-2009. Kryzys subprime w Stanach Zjednoczonych przełożył się na globalny paraliż systemu finansowego — i GPW zanotowała swój historycznie najgłębszy spadek mierzony w punktach bezwzględnych.

WIG20 — indeks największych i najbardziej płynnych spółek — runął od szczytu z października 2007 roku do dołka z lutego 2009 roku o ponad 65%. Dla wielu akcji z małych i średnich spółek przecena była jeszcze głębsza, przekraczając 80% lub więcej. Fundusze inwestycyjne, które zebrały miliardy złotych od drobnych ciułaczy w latach 2006-2007, wypracowywały straty rzędu 50-60% wartości jednostek.

• Kulminacja paniki nastąpiła jesienią 2008 roku po upadku banku Lehman Brothers — dzienne spadki indeksu WIG20 sięgały 5-8% przez kilka tygodni z rzędu.
• Złoty osłabił się drastycznie względem franka i euro, co dodatkowo pogłębiło straty inwestorów posiadających zagraniczne instrumenty.
• Obroty na GPW wzrosły paradoksalnie — ale za sprawą zleceń sprzedaży, nie zakupów.
• Płynność na rynku obligacji korporacyjnych praktycznie wyschła, zmuszając wiele firm do refinansowania długu na niekorzystnych warunkach.
• Spółki z branży deweloperskiej, rozbudowane na kredyt w tłustych latach, notowały obsunięcia przekraczające 90% szczytowych wycen.

Odbicie, które zaczęło się w marcu 2009 roku, było równie gwałtowne co poprzedzające je spadki. WIG zyskał ponad 80% od dołka do końca 2009 roku. Jednak dla inwestorów, którzy kupili przy szczycie i sprzedali w panice na początku 2009 roku, to odbicie było tylko akademicką obserwacją.

Dekada stagnacji i bessa pandemiczna — rynek akcji po 2010 roku

Historia GPW po kryzysie finansowym to w dużej mierze opowieść o frustracji. WIG20 przez ponad dekadę nie był w stanie trwale powrócić do poziomów z 2007 roku — szczyt z października 2007 roku na poziomie 3917 punktów przez długi czas pozostawał nieosiągalny.

Przyczyny tej słabości były złożone. Reforma systemu emerytalnego z 2013-2014 roku, która ograniczyła rolę OFE, wyeliminowała z giełdy potężnego, regularnego nabywcę akcji. Otwarte fundusze emerytalne przez lata tworzyły naturalny popyt na polskie papiery wartościowe — ich osłabienie było odczuwalne przez inwestorów przez wiele lat.

Pandemia 2020 roku — krach szybki jak żaden wcześniej

Marzec 2020 roku przyniósł najbardziej gwałtowne obsunięcie w historii GPW mierzone czasem trwania spadków. WIG20 stracił ponad 40% wartości w zaledwie pięć tygodni — od 20 lutego do 23 marca 2020 roku. Żaden wcześniejszy krach nie był tak szybki.

Specyfika pandemicznego krachu polegała na tym, że inwestorzy działali w warunkach zupełnej niepewności informacyjnej. Nikt nie wiedział, jak długo potrwa lockdown, które sektory przeżyją, a które zostaną trwale zniszczone. Hotele, linie lotnicze, sieci handlowe traciły 50-70% wartości w ciągu tygodni. Firmy technologiczne i medyczne szły pod prąd.

Tym razem odbicie było rekordowo szybkie — już w listopadzie 2020 roku część indeksów zbliżała się do poziomów sprzed krachu. Inwestorzy, którzy zachowali zimną krew lub dokupili akcje przy dołku marcowym, odrobili straty w kilka miesięcy. To odróżniało besse pandemiczną od poprzednich: gospodarka zahibernowała się, ale mechanizmy rynkowe działały sprawnie.

Obserwując całą historię polskiej giełdy, można wyciągnąć jeden wniosek, który powtarza się przy każdym krachu: największe straty ponosili ci, którzy kupowali w euforii i sprzedawali w panice. Rynek akcji nagradza cierpliwość i karze emocje — i nie zanosi się na to, żeby ta zasada miała się zmienić.

Redakcja

Za Foto5 stoi redakcja, która dostarcza konkretne porady i inspiracje z różnych obszarów życia – od nowoczesnych technologii po dom, ogród, zdrowie i finanse. Nasze artykuły pomagają podejmować lepsze decyzje na co dzień.